Hoopvolle stappen in onderzoek voor de ziekte van Leber

Prof. dr. Jan Wijnholds

In 2024 kwamen veel mensen met de ziekte van Leber, hun naasten en donateurs in actie om belangrijk wetenschappelijk onderzoek mogelijk te maken. Dankzij hun inzet kon het Oogfonds onderzoek naar een mogelijke gentherapie voor deze erfelijke oogziekte steunen. Inmiddels is het onderzoek bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), onder leiding van dr. Jan Wijnholds, in volle gang. En er is goed nieuws: de onderzoekers hebben belangrijke stappen gezet.

De ziekte van Leber (LHON) is een zeldzame erfelijke oogziekte waarbij de oogzenuw beschadigd raakt. Het zicht kan in korte tijd ernstig achteruitgaan, vaak in beide ogen. Vooral het centrale zicht wordt aangetast, waardoor bijvoorbeeld lezen en gezichten herkennen steeds moeilijker worden. De ziekte treft vaak jonge mensen en heeft grote gevolgen voor hun dagelijks leven.

Dat weet ook Wikke, die in korte tijd bijna al zijn zicht verloor door de ziekte van Leber. Hij was in 2024 het gezicht van de campagne van het Oogfonds en hielp daarmee aandacht en geld op te halen voor onderzoek. Zijn verhaal maakte duidelijk hoe ingrijpend de ziekte is en waarom nieuwe behandelingen zo hard nodig zijn.

Op zoek naar een betere gentherapie

Het onderzoek in het LUMC richt zich op de ND4-vorm van de ziekte van Leber. Bij deze vorm zorgt een verandering in het ND4-gen ervoor dat bepaalde zenuwcellen in het oog onvoldoende energie kunnen produceren. Daardoor kunnen deze cellen beschadigd raken en gaat het zicht achteruit.

De onderzoekers proberen met gentherapie een gezond ND4-eiwit op de juiste plek in deze cellen te krijgen, zodat de energievoorziening mogelijk kan verbeteren.

In eerdere internationale onderzoeken naar gentherapie voor LHON bleek de onderzochte behandeling veilig, maar bleef het effect op het zicht beperkt. Een mogelijke verklaring is dat het gezonde ND4-eiwit niet goed genoeg op de juiste plek in de cel terechtkomt. Het LUMC onderzoekt daarom hoe de gentherapie verbeterd kan worden.

Veelbelovende resultaten na twee jaar onderzoek

In het eerste onderzoeksjaar ontdekten de onderzoekers dat een belangrijk onderdeel van de gentherapie niet goed genoeg werkte. Dit zogenoemde ‘adreslabel’ moet ervoor zorgen dat het gezonde ND4-eiwit op de juiste plaats in de cel terechtkomt: de mitochondriën, ook wel de energiefabriekjes van de cel genoemd.

Daarom ontwikkelden de onderzoekers nieuwe varianten. In het tweede onderzoeksjaar zijn verschillende onderdelen van de gentherapie met elkaar vergeleken. Twee varianten van het adreslabel kwamen als beste uit de eerste tests.

Ook is onderzocht hoe de gentherapie specifiek actief kan worden in de zenuwcellen van het netvlies die bij de ziekte van Leber beschadigd raken. In menselijke mini-netvliezen, die in het laboratorium worden gekweekt, bleken enkele van de onderzochte varianten veelbelovend.

Hierdoor weten de onderzoekers steeds beter welke onderdelen ze kunnen gebruiken om de gentherapie verder te verbeteren.

De ziekte nabootsen met cellen van patiënten

Een andere belangrijke ontwikkeling is dat de onderzoekers inmiddels stamcellen hebben gemaakt van drie mensen met de ND4-vorm van de ziekte van Leber.

Uit metingen blijkt dat deze patiëntcellen minder goed energie produceren dan controlecellen zonder de ND4-mutatie. Daarmee kunnen de onderzoekers nu een belangrijk kenmerk van de ziekte in het laboratorium meten.

Uit de stamcellen worden vervolgens netvlieszenuwcellen en mini-netvliezen gekweekt. De eerste mini-netvliezen uit patiëntcellen zijn inmiddels gemaakt en worden verder onderzocht. Dit is een belangrijke stap. Met deze cellen kunnen de wetenschappers straks onderzoeken of de verbeterde gentherapie niet alleen op de juiste plaats terechtkomt, maar ook daadwerkelijk helpt om de werking van de cellen te verbeteren.

“De stappen die zijn gezet klinken heel mooi en interessant. Dat kan in de toekomst iets goeds opleveren. Al ben ik maar een klein onderdeel geweest, ik vind het mooi dat ik heb kunnen helpen bij het geld inzamelen.”

Wikke, die in 2024 het gezicht van de campagne was.

Door jouw donaties maken wij het verschil

Omdat iedereen wil blijven zien waar hij of zij van houdt, werkt het Oogfonds aan een toekomst waarin niemand meer slechtziend of blind wordt.

Wat betekenen deze resultaten voor de toekomst?

Hoewel de eerste resultaten veelbelovend zijn, is er nog een lange weg te gaan. De nieuwe gentherapie bevindt zich nog in de laboratoriumfase. Er moet nog veel worden onderzocht voordat duidelijk is of de behandeling veilig en effectief genoeg is om bij mensen toe te passen.

Volgens het onderzoeksteam ligt het project op schema. De eerste resultaten zijn inmiddels gedeeld met andere wetenschappers, onder andere tijdens het internationale oogonderzoekscongres ARVO.

De komende periode worden de meest kansrijke onderdelen van de gentherapie verder getest in netvlieszenuwcellen en mini-netvliezen die zijn gekweekt uit cellen van patiënten. De onderzoekers willen vaststellen of het gezonde ND4-eiwit op de juiste plek terechtkomt én of de energievoorziening van deze cellen daardoor verbetert.

Daarmee breekt een nieuwe, belangrijke fase aan: de onderzoekers kunnen nu gaan testen of de verbeterde gentherapie daadwerkelijk verschil maakt in gekweekte cellen van mensen met de ND4-vorm van de ziekte van Leber.

Hoop voor mensen zoals Wikke

De afgelopen twee jaar is dankzij wetenschappelijk onderzoek en de steun van betrokken donateurs belangrijke vooruitgang geboekt. Maar we zijn er nog niet. Om de meest kansrijke ontdekkingen verder te onderzoeken en uiteindelijk dichter bij een mogelijke behandeling te komen, is het belangrijk dat het onderzoek voortgezet kan worden.

Voor mensen zoals Wikke, en voor toekomstige generaties die met deze erfelijke oogziekte te maken krijgen, biedt wetenschappelijk onderzoek hoop.

 

 

Help het onderzoek voortzetten

Dankzij de bijzondere inzet van Wikke en vele andere mensen die leven met de ziekte van Leber, kon het Oogfonds dit veelbelovende onderzoek mogelijk maken. De eerste resultaten geven hoop, maar er zijn nog belangrijke stappen te zetten. Het Oogfonds wil dat de onderzoekers hun werk kunnen voortzetten en toewerken naar een mogelijke behandeling.

Met jouw steun kunnen we dit onderzoek verder brengen en werken aan een toekomst waarin minder mensen hun zicht verliezen door de ziekte van Leber.

Foto van opzij van Wikke