Wetenschappers werken aan betere behandelingen van glaucoom. Zoals Carroll Webers, oogarts en onderzoeksleider in Maastricht UMC+. Welke doorbraken verwacht hij in de komende jaren?
“We kunnen bij glaucoom nog niet goed genoeg voorspellen hoe de ziekte zal verlopen”, zegt oogarts Carroll Webers. “De ene patiënt raakt heel snel gezichtsveld kwijt, de ander lijkt in twintig jaar amper verdere schade op te lopen. Als we dat risico kunnen inschatten, kunnen we onze behandeling aanpassen aan de persoon. Daar ligt een belangrijke kans om glaucoom beter te behandelen.”
Aantasting oogzenuw
Glaucoom is een ziekte waarbij de oogzenuw beschadigd raakt. Meestal is hierbij de oogdruk verhoogd. Mensen kunnen door glaucoom een deel van hun gezichtsveld verliezen. Uiteindelijk kunnen zij zelfs slechtziend of blind worden. Het is Webers’ levenswerk dat te voorkomen. In Maastricht UMC+ behandelt hij glaucoompatiënten én doet hij wetenschappelijk onderzoek. Hij leidt de afdeling oogheelkunde en het University Eye Center Maastricht.
Behandelen op maat
Webers ziet meerdere kansen om glaucoom in de nabije toekomst beter te behandelen. Een daarvan is dus om de behandeling per patiënt aan te passen, te individualiseren. Daarvoor is eerst antwoord nodig op de vraag: welke kenmerken van een persoon voorspellen diens risico op snelle achteruitgang?
Risicofactoren zoeken
In Maastricht zoeken ze naar deze risicofactoren met behulp van AI, ofwel kunstmatige intelligentie. Een AI-model gaat honderdduizenden gegevens van patiënten bekijken. Aan de ene kant zijn dat scans van oogzenuwen, aan de andere kant kenmerken van patiënten. Denk aan oogdruk, leeftijd, geslacht, algehele gezondheid, enzovoorts.
Hulpmiddel voor de oogarts
Het AI-model zoekt verbanden tussen alle kenmerken van patiënten en de toestand van hun oogzenuw en gezichtsveld. Als die verbanden straks duidelijk zijn, komt de volgende stap: het maken van ‘risicoprofielen’. Dit zijn alle mogelijke combinaties van patiënt-kenmerken, die samen een hoger of juist lager risico opleveren. De laatste stap is om hiervan een bruikbaar hulpmiddel te maken voor oogartsen. Dit AI-hulpmiddel berekent razendsnel hoeveel kans een patiënt heeft op schade.
Afstemmen op risico
Webers verwacht dat dit behandelingen nuttiger zal maken. “Nu streven we bij alle patiënten in het begin naar 30 procent daling van de oogdruk. Maar we moeten bij een hoog risico misschien direct mikken op 50 procent daling, en deze patiënten vaker controleren. Mensen met een laag risico hoeven juist minder vaak langs te komen.”
Oogzenuw beschermen
Maar glaucoom komt niet altijd door een hoge oogdruk. Zeker 1 op de 3 patiënten heeft een normale oogdruk, en toch sterven er cellen in hun oogzenuw. Bij deze groep ligt volgens Webers een tweede grote kans op betere behandeling. “Met de behandelingen van nu verlagen we de oogdruk, en daarmee de druk op de oogzenuw. Dat heeft bij deze groep minder effect. We zoeken daarom een manier om de oogzenuw zelf minder kwetsbaar te maken. Met een deftig woord heet dat neuroprotectie.”
Behandelen met een vitamine
De schade aan de oogzenuw kan bij deze patiënten verschillende oorzaken hebben. Bijvoorbeeld erfelijke aanleg, waar natuurlijk niets aan te doen is. Maar er zijn ook oorzaken die misschien wel te behandelen zijn. Zo lijken ontstekingen en slechte doorbloeding een rol te spelen. Ook kunnen de energiecentrales in de cellen, mitochondriën genaamd, minder goed werken. “Ik verwacht dat we hierover veel meer kennis gaan krijgen. Ook daarmee kunnen we behandelingen individualiseren. Aan mitochondriën die niet goed werken, kunnen we bijvoorbeeld iets doen met een vitamine.”
Onderzoek in oogzenuwcellen
Meer kennis hierover hopen de onderzoekers te vinden in gekweekte oogzenuwcellen. Ze kweken daarvoor cellen vanuit oogweefsel dat is overgebleven na operaties. Wat ze willen weten is: hoe kun je kwetsbare oogzenuwcellen herkennen? Ook testen ze hoe de cellen reageren op mogelijke beschermende stofjes. In de toekomst kunnen oogartsen deze techniek hopelijk gebruiken voor echte patiënten. “Stel dat ik een oogzenuwcel kan kweken uit een cel van jou. Dan kan ik jouw kwetsbaarheid toetsen en je gevoeligheid voor medicijnen.”
Vroeg opsporen
De derde kans die Webers ziet, is vroege opsporing van glaucoom. Want hoe vroeger de oogarts erbij is, hoe meer schade valt te voorkomen. Webers denkt dat AI kan helpen bij een soort bevolkingsonderzoek naar glaucoom. “Je wilt het liefst de mensen onderzoeken die het grootste risico hebben. Ik denk allereerst aan directe familieleden van glaucoompatiënten. Zo’n onderzoek of screening kan prima gebeuren in de eerstelijns oogzorg. Een optometrist, doktersassistent of student kan een scan maken en de oogdruk meten. De beoordeling gebeurt daarna automatisch met AI.”
Schade herstellen
De genoemde drie kansen zouden in de komende jaren al werkelijkheid kunnen worden. Op de lange termijn is Webers grootste droom om glaucoom te genezen. “We kunnen schade aan de oogzenuw nu vooral vermijden. Hoe mooi zou het zijn als we die ook een beetje kunnen herstellen, bij mensen die slechtziend of blind worden?”
Oogzenuw repareren
Die mogelijkheid is niet ondenkbaar. Webers’ medewerkers maken tenslotte al nieuwe oogzenuwcellen voor hun onderzoek. Misschien lukt het in de toekomst om met zulke cellen de oogzenuw te repareren. Of om iemands eigen stamcellen ertoe te bewegen nieuwe oogzenuwcellen te vormen. “Natuurlijk is dit vreselijk moeilijk. Maar we werken er wel aan.”
Onmisbare donateurs
De donateurs van het Oogfonds spelen een onmisbare rol voor de Maastrichtse onderzoekers. “Het Oogfonds geeft geld voor nieuwe ideeën, kleinere proeven en het opleiden van talent. Grote subsidiegevers doen dat niet.” Ook maakt het Oogfonds het mogelijk om groter onderzoek voor te bereiden. “Onderzoek met gekweekte cellen is heel duur, daar heb je grote subsidies voor nodig. Om die aan te vragen, moet je vaak eerste resultaten van onderzoek laten zien. Maar hoe doe je dat eerste onderzoek, als je nog geen geld hebt? Daaraan draagt het Oogfonds vaak bij.”
Minder slechtziendheid en blindheid
Maar het allermooiste aan het Oogfonds vindt Webers dat het geld komt van donateurs. “Dat maakt extra merkbaar dat ons onderzoek iets moet opleveren voor de patiënt. Het moet bijdragen aan minder slechtziendheid en blindheid. Uiteindelijk financieren donateurs niet alleen onderzoek, ze financieren ook hoop.”
